प्रफुल्ला मिश्रा:
ଆଦିବାସୀ ଶଦ୍ଦ କୁ ତର୍ଜମା କଲେ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ ବିଭିନ୍ନ ଭୂଖଣ୍ଡ ରେ ଆଦ୍ୟ ବାସିନ୍ଦା ହୋଇଥିବାରୁ ସେମାନେ ଆଦିବାସୀ ବା ମୂଳ ନିବାସୀ। ସେମାନଙ୍କ ଚଳଣୀ, ସଂସ୍କୃତି, ପରମ୍ପରା, ଭାଷା, ବେଶଭୂଷା, ଅଳଙ୍କାର, ପ୍ରସାଧନ, ଖାଦ୍ୟ ପେୟ, ବାସଗୃହ, ଆସବାବ, ଜୀଵନ ଶୈଳୀ, ଜ୍ଞାନ କୌଶଳ, କଳା, ସାହିତ୍ୟ, ନୃତ୍ୟ ଗୀତ, ପୂଜା ପର୍ବ ଅନ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଙ୍କ ଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ହୋଇ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଗୋଷ୍ଠି ଆଦ୍ୟ ବାସୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ କୁଣ୍ଠା ବୋଧ କରନ୍ତି। ବନବାସୀ ର ଆଖ୍ୟାଦେଇ ତାଙ୍କର ମୌଳିକତା କ୍ଷୁର୍ଣ୍ଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟିତ। ବିଭିନ୍ନ ଧାର୍ମିକ ଗୋଷ୍ଠି ନିଜ ତରଫ କୁ ଟାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି।
ଏଣୁ ଆଦିବାସୀ ସମାଜର ଏକ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ପରିଚୟ ରହିଛି। ଜୀବବାଦ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ ରଖୁଥିବା ଏହି ସଂପ୍ରଦାୟ ପ୍ରକୃତି ର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ଓ ନିର୍ଜୀବ ସତ୍ତାକୁ ଐଶ୍ୱରିକ ଶକ୍ତି ଭାବରେ ବିବେଚନା କରନ୍ତି। ସେହି ଶକ୍ତି ହିଁ ପ୍ରାଣ ବା ଅସଲ ଆତ୍ମା। ଏଗୁଡିକ ମଣିଷଙ୍କ ଜୀବନ ଧାରଣ ରେ ସହାୟକ ହେଉଥିବାରୁ ଏମାନେ ପୂଜ୍ୟ। ଏହା ହିଁ ତାଙ୍କର ବିଶ୍ବାସ ଓ ପ୍ରାକ୍ ସଂସ୍କୃତି ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସାରାନା ଧର୍ମ କୁ ନିରୁପିତ କରିଥିବା ନୃତତ୍ତ୍ୱ ବିତ୍ ମାନେ ଗବେଷଣା କରି ଜାଣିବାକୁ ପାଇଛନ୍ତି।
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜାତିବାଦ ବା ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ନଥାଏ। ଜାତି ଭିତ୍ତିକ ଘୃଣା, ଦ୍ୱେଷ, ଉଚ୍ଚ ନୀଚ ଭେଦଭାବ, କଳିଗୋଳ ନଥିବାରୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂହତି କୁ ପରିସ୍ଫୁଟ କରାଏ। ପ୍ରକୃତି ସହ ସେମାନଙ୍କ ନିବିଡତା ଅନେକ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ। ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସାମାଜିକ ଓ ବ୍ୟାବହାରିକ ଶିକ୍ଷା ତାଙ୍କ ଉତ୍ତର ପୀଢିଙ୍କୁ ଗଢିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ପିଲାମାନେ ଆତ୍ମ ନିର୍ଭର ତଥା ସ୍ଵାଧୀନ ଭାବରେ ଜୀଵନ ଜିଇଁବା ର ସାମର୍ଥ୍ୟ ଓ ଦକ୍ଷତା ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପରିବାର ବା ସମାଜ ରୁ ଶିଖି ଥାଆନ୍ତି। ବିଦ୍ୟାଳୟ ରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଶିକ୍ଷା ଠାରୁ ପରିବାର ବା ସମାଜରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଶିକ୍ଷା ସେମାନଙ୍କୁ ଅଧିକ ସ୍ୱାଧିନଚେତା କରାଇଥାଏ।
ଇତିହାସ କୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କଲେ ଆଦିବାସୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସାହସୀ ଓ ନିର୍ଭୀକ। ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ସମ୍ପଦ ଓ ପରମ୍ପରା ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ ହୁଏ ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ବିଦ୍ରୋହୀ ହୋଇ ଉଠନ୍ତି। ଓଡ଼ିଶା ରେ ସାମନ୍ତବାଦ ତଥା ରାଜା କିମ୍ବା ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ ରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଶୋଷଣ, ନିର୍ଯ୍ୟାତନା ବିରୁଦ୍ଧରେ ନିର୍ମଳ ମୁଣ୍ଡା, ରିନ୍ଦୋ ମାଝି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନାୟକ, ନବଘନ କହଁର, ମାଦ୍ରୀ କୋଲା, କଷ୍ଟି ଡାକୁଆ, ସୁରେନ୍ଦ୍ର ସାଏ, ମାଧୋ ସିଂହ ବରିହା, କମଳ ଲୋଚନ, ଚକରା ବିଶୋଇ, ମାଧବ ପ୍ରଧାନୀ, ବଗା ପୂଜାରୀ, ରତନ ନାଏକ, ଧରଣୀଧର ଭୂୟାଁ, ଦୟାନିଧି, ବିଦ୍ୟାଧର ଆଦି ବହୁ ଆଦିବାସୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ବ ବଳରେ କନ୍ଧ ମେଳି ବା ପରଜା ମେଳି ଗଢ଼ି ତୋଳି ବିଦ୍ରୋହ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ସହୀଦ ମଧ୍ଯ ହୋଇଛନ୍ତି। ଅନୁରୂପ ଭାବେ ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ଶୋଷଣରୁ ମୁକ୍ତି ଓ ପ୍ରଜାତନ୍ତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ବିଦ୍ରୋହ କରି ସିଧୋ କାହ୍ନୁ, ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡା ସହୀଦ ହୋଇଛନ୍ତି। ତିଲକା ମାଂଝୀ ପ୍ରଥମ ଆଦିବାସୀ ବିଦ୍ରୋହ ସଂରଚନା କରି ସହୀଦ ହୋଇଛନ୍ତି। ପ୍ରଜାତନ୍ତ୍ର ଶାସନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ରେ ଆଦିବାସୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ର ବଳିଦାନ ଆଜି ବି ସ୍ମରଣୀୟ ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟ ପୀଢି ଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ର ଉତ୍ସ।
ସ୍ଵାଧୀନୋତ୍ତର ଭାରତ ବର୍ଷରେ ସଂବିଧାନ ରେ ଏହି ଜାତିକୁ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି ଭାବେ ଘୋଷଣା କରାଯାଇ ଏହି ସଂପ୍ରଦାୟ ର ସୁରକ୍ଷା, ମାନ୍ୟତା ଓ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ସୁବିଧା ସୁଯୋଗ ପ୍ରଦାନ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଧାରା ପ୍ରଣୟନ କରି ଧ୍ୟାନ ଦିଆଯାଇଛି। ଆଦିବାସୀ ଅଞ୍ଚଳ ରେ ପେସା ( PESA) ଆଇନ୍ ଏକ ମାଇଲ ଖୁଣ୍ଟ। ୫ ମ ଓ ୬ଷ୍ଠ ଅନୁସୂଚୀରେ ପରମ୍ପରା, ସଂସ୍କୃତି, ସ୍ଵଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର କ୍ଷମତା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି। ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଏବଂ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି ଆଦେଶ, ୧୯୫୦, ଯାହାକି ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସଂଶୋଧନ ଆଦେଶ, ୧୯୫୬, ସଂଶୋଧନ ଅଧିନିୟମ, ୧୯୭୬, ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଏବଂ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି (ସଂଶୋଧନ) ଅଧିନିୟମ ୨୦୦୨ ଗୁରୁତ୍ଵ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଆଦିବାସୀ ଙ୍କ ସ୍ବାର୍ଥ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅନୁସୂଚିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ସଂପ୍ରସାରିତ ପଂଚାୟତ ଆଇନ୍ ବା ପେସା ଆଇନ୍ -୧୯୯୬, ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନ – ୨୦୦୬, ଆଦିବାସୀ ହରିଜନ ସମ୍ପତ୍ତି ହସ୍ତାନ୍ତର ନିରୋଧ ଆଇନ -୧୯୫୬, ଓଡିଶା ଜମି ସଂସ୍କାର ଆଇନ୍ -୧୯୬୦ ଆଦିବାସୀ ଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା କବଚ। ଏହି ଆଇନ୍ ରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ବା ଉଚ୍ଛେଦ ଆଦିବାସୀ ସମାଜ ପ୍ରତି ଆତ୍ମଘାତୀ ସଦୃଶ ହେବ।
ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ନିହିତ ଜ୍ଞାନ କୌଶଳ, ପ୍ରକୃତି ସହ ରହିବା, ବଞ୍ଚିବା, ରଖିବା, ପ୍ରାକୃତିକ ଚାଷ, ପ୍ରାକୃତିକ ଖାଦ୍ୟ, ସହନଶୀଳତା, ପୁର୍ବଜ ଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ, ଐତିହ୍ୟ ର ସୁରକ୍ଷା, ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ କୁ ଚିରନ୍ତନ ବଞ୍ଚାଇ ରଖିବାର ପ୍ରୟାସ, ପାରସ୍ପରିକ ସହଯୋଗ, ଆଧୁନିକ ସମାଜକୁ ଦର୍ପଣ ସଦୃଶ।
ସମଗ୍ର ବିଶ୍ଵରେ ଆଦିବାସୀ ଙ୍କ ଗୌରବମୟ ଗାଥା କୁ ଉଜ୍ଜୀବିତ ରଖିବା, ବଳିଦାନ କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା, ଚିରନ୍ତନ ଜୀବନ ଜୀବିକା କୁ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରେ ମିଳିତ ଜାତିସଂଘ ର ଅଗଷ୍ଟ ୯ କୁ ବିଶ୍ବ ଜନଜାତି ଦିବସ ଭାବେ ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇ ୧୯୯୨ ଘୋଷଣା ପତ୍ର ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା। ୧୯୯୪ ମସିହା ଠାରୁ ଏହି ଦିବସ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ପାଳନ କରାଯାଉଛି।
କିନ୍ତୁ ଆଦିବାସୀ ସମାଜ ଏବେ ବି ନିଷ୍ପେସିତ, ନିର୍ଯ୍ୟାତିତ, ଅବହେଳିତ, ବଞ୍ଚିତ ତଥା ବିକାଶ ର ମୂଖ୍ୟ ସ୍ରୋତ ଠାରୁ ବହୁ ଦୂରରେ। ଯାହା ତର୍ଜମା କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି ଏବଂ ଶାସକ ବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ ଆହ୍ବାନ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି।
କିନ୍ତୁ ମନେ ରଖିବାକୁ ହେବ “ଜଙ୍ଗଲ ଯେଉଁଠି ଆଦିବାସୀ ସେଇଠି, ଆଦିବାସୀ ଯେଉଁଠି ଜଙ୍ଗଲ ସେଇଠି”। ଜଙ୍ଗଲ ତଥା ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ ସୁରକ୍ଷା ସମଗ୍ର ଜୀବ ଜଗତ ର କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଆଦିବାସୀ ସମାଜ ଧ୍ଵଂସ ଅର୍ଥ ଜଙ୍ଗଲ ର ଧ୍ଵଂସ ଯାହା ଭବିଷ୍ୟତ ରେ ସମଗ୍ର ମାନବ ଜାତି ପାଇଁ ଆହ୍ଵାନ ସୃଷ୍ଟି କରିବ।
” ଏହି ସମାଜକୁ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରିବା ସମସ୍ତଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ”
हिंदी अनुवाद –
जब हम आदिवासी शब्द को देखते हैं, तो यह साफ़ है कि क्योंकि वे दुनिया के अलग-अलग हिस्सों के मूल निवासी हैं, इसलिए वे आदिवासी या मूल निवासी हैं। उनके रीति-रिवाज़, संस्कृति, परंपराएँ, भाषा, पहनावा, गहने, कॉस्मेटिक्स, खाना-पीना, रहने की जगह, फ़र्नीचर, रहन-सहन, ज्ञान, कला, साहित्य, नाच-गाना और पूजा-पाठ दूसरे समुदायों से बिल्कुल अलग हैं, लेकिन कुछ समुदाय उन्हें मूल निवासी मानने में हिचकिचाते हैं। वे उन्हें जंगल में रहने वाला कहकर उनकी पहचान को कमज़ोर करने की कोशिश करते हैं। अलग-अलग धार्मिक ग्रुप उन्हें अपनी तरफ़ खींचने की कोशिश कर रहे हैं।
इसलिए, आदिवासी समाज की एक खास पहचान है। जीवबाद में विश्वास करने वाला यह समुदाय प्रकृति की हर जीवित और निर्जीव चीज़ को एक दैवीय शक्ति मानता है। वह शक्ति आत्मा या असली आत्मा है। क्योंकि ये इंसानों के जीवन में मदद करते हैं, इसलिए इनकी पूजा की जाती है। यही उनकी आस्था और पहले का कल्चर है जिसे बाद में रिसर्च करने वाले एंथ्रोपोलॉजिस्ट ने सरना धर्म के रूप में पहचाना।
इनमें कोई जातिवाद या छुआछूत नहीं है। जाति-आधारित नफ़रत, दुश्मनी, भेदभाव और अराजकता न होने से उनमें एकजुटता दिखती है। प्रकृति से उनकी नज़दीकी बहुत प्रेरणा देती है। आदिवासियों में सामाजिक और व्यावहारिक शिक्षा उनकी अगली पीढ़ी के निर्माण में मदद करती है। बच्चे अपने परिवार या समाज से आत्मनिर्भर और स्वतंत्र जीवन जीने की क्षमता और कौशल सीखते हैं। परिवार या समाज से मिली शिक्षा उन्हें स्कूल से मिली शिक्षा से ज़्यादा स्वतंत्र बनाती है। इतिहास पर नज़र डालें तो आदिवासी समुदाय बहादुर और निडर होता है। जब उनकी संपत्ति और परंपरा पर हमला होता है तो वे विद्रोह कर देते हैं। ओडिशा में निर्मल मुंडा, रिंडो माझी, लक्ष्मण नायक, नबघन कहूर, माद्री कोला, कास्ती डाकुआ, सुरेंद्र साय, माधो सिंह बरिहा, कमल लोचन, चक्र बिशोई, माधव प्रधानी, बागा पुजारी, रतन नाइक, धरणीधर भुइयां, दयानिधि, विद्याधर आदि कई आदिवासियों ने कंधा मेली या परजा मेली बनाकर विद्रोह किया और शहीद हो गए। इसी तरह, सिद्धो काहनू और बिरसा मुंडा ने शोषण से आज़ादी और लोकतंत्र की स्थापना के लिए राष्ट्रीय स्तर पर विद्रोह किया। तिलका मांझी ने पहला आदिवासी विद्रोह आयोजित किया और शहीद हो गए। लोकतांत्रिक शासन की स्थापना में आदिवासी समुदाय का बलिदान आज भी यादगार है और आने वाली पीढ़ियों के लिए प्रेरणा का स्रोत है। आज़ादी के साल में, भारत के संविधान ने इस जाति को अनुसूचित जनजाति घोषित किया और इस समुदाय को सुरक्षा, दर्जा और विशेष सुविधाएं देने के लिए कई प्रावधान लागू किए गए हैं। आदिवासी इलाकों में PESA एक्ट एक मील का पत्थर है। 5वीं और 6वीं अनुसूची ने परंपरा, संस्कृति और स्वशासन की व्यवस्था स्थापित करने के लिए विशेष अधिकार दिए हैं। अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति आदेश, 1950, जिसे बाद में संशोधन आदेश, 1956, संशोधन अधिनियम, 1976 और अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति (संशोधन) अधिनियम, 2002 द्वारा संशोधित किया गया, महत्वपूर्ण हैं। आदिवासियों के हितों की रक्षा के लिए पंचायत एक्सटेंडेड टू द शेड्यूल्ड एरियाज़ एक्ट या PESA एक्ट – 1996, फॉरेस्ट राइट्स एक्ट – 2006, ट्राइबल हरिजन प्रॉपर्टी प्रोहिबिशन एक्ट – 1956, ओडिशा लैंड रिफॉर्म्स एक्ट – 1960 आदिवासियों की सुरक्षा के लिए हैं। इस कानून को बदलना या खत्म करना आदिवासी समुदाय के लिए आत्महत्या करने जैसा होगा।
ज्ञान, हुनर, प्रकृति के साथ रहना, ज़िंदा रहना, बचाना, नेचुरल खेती, नेचुरल खाना, सहनशीलता, पुरखों का सम्मान, विरासत की सुरक्षा, नेचुरल रिसोर्स को हमेशा बचाए रखने की कोशिशें, आपसी सहयोग, आज के समाज के लिए आईने की तरह हैं। पूरी दुनिया में आदिवासी लोगों की शानदार कहानी को ज़िंदा रखने, उनके बलिदानों का सम्मान करने और उनकी हमेशा रहने वाली रोज़ी-रोटी पक्का करने के लिए, यूनाइटेड नेशंस ने 1992 में 9 अगस्त को दुनिया के आदिवासी लोगों का इंटरनेशनल डे घोषित किया। यह दिन 1994 से पूरी दुनिया में मनाया जा रहा है।
लेकिन आदिवासी समुदाय आज भी हाशिए पर है, सताया हुआ है, नज़रअंदाज़ किया गया है, वंचित है और विकास की मुख्यधारा से बहुत दूर है। जिसकी जांच होनी चाहिए और जिसने रूलिंग क्लास के लिए एक चुनौती खड़ी कर दी है।
लेकिन यह याद रखना होगा कि “जहां जंगल है, वहां आदिवासी है, वहां जंगल है”। जंगलों और प्राकृतिक संसाधनों की सुरक्षा पूरी जीव-जगत की भलाई के लिए है। आदिवासी समाज का खत्म होना मतलब जंगलों का खत्म होना है, जो भविष्य में पूरी इंसानियत के लिए एक चुनौती खड़ी करेगा।
“इस समाज को सुरक्षा देना सभी का कर्तव्य है”

Leave a Reply